واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : كريم كشاورز )
1099
تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى )
گفته او اينان آنچه را كه با شمشير توان كرد كردند و روح جنگى را در نهاد خويش پروردند . محاسن ايشان همانا محاسن سلحشوران واقعى بوده است : يعنى مردانگى و اطاعت از فرمان و صراحت و عقل سليم . كائن معتقد است كه ايشان هنر و دانش را تحقير نمىكردند و برعكس كوشا بودند كه از آن بهره گيرند ولى قادر نبودند عناصر تمدن ايران و چين را جذب و تغيير داده ، بر آن پايه فرهنگ ملى خويش را پديد آورند . مؤلف نمىگويد كه اين عدم استعداد معلول خواص طبيعى و نژادى تركان نبوده بلكه نتيجهء عاداتى است كه بر اثر زندگى ممتد در دشت و صحرا و تاريخ بعدى كسب كرده بودند - زندگى كه مستلزم فشار بر همهء قواى موجود و استفادهء از آنها براى هدفهاى جنگى بوده است و هرگز فراغت لازم را براى انجام كارهاى مسالمتآميز و فرهنگى باقى نمىگذاشته . استنتاجات درخشان و جذاب مؤلف جبران نقايص فاحش كتاب وى را نمىكند . كائن ظاهرا با زبانهاى شرقى به نحوى بسيار سطحى آشنا بوده است و براى اسامى جغرافيائى و نامهاى اقوام و قبايل تعابير عجيب و غريب مىكند و در اين طريق مبالغه مىنمايد و برپايهء تعابير مزبور نظريههاى تاريخى مىسازد . وى در ضمن بيان مطلب ميان آنچه واقعا در منابع و مآخذ مورد استفادهء او گفته شده و آنچه خود در تكميل و توجيه آن مطالب ساخته و پرداخته هرگز و در هيچ جا فرقى قائل نمىشود . مستخرجاتى كه آورده نشان مىدهند كه وى با تأليفات اروپا در قرون وسطى خيلى بيش از كتب شرقى آشنائى داشته است . مؤلف ، بدون مراعات حد لازم و كافى احتياط ، در بيان تاريخ مشرق زمين اصطلاحات و مفاهيم اروپائى را به كار مىبندد . شمار اشتباهات و خطاهاى كوچكتر وى - كه بعضا در نتيجهء آشنائى ناقص به مآخذ و تا حدى نيز از تعبير خودكامانه منابع مزبور مىباشد - به مراتب بيشتر است .